Hemoroid (Basur)

Hemoroidler, makat kanalında normal olarak bulunan ve dışkı kontrolüne yardımcı olan damar ve bağ dokusu yastıkçıklarıdır. Bu yapıların büyümesi, aşağı doğru sarkması veya içinde pıhtı oluşması sonucunda kanama, şişlik, kaşıntı ya da ağrı gibi yakınmalar ortaya çıkarsa “hemoroid hastalığı” olarak adlandırılır.

Hemoroidler iki ana grupta değerlendirilir:

• İç hemoroidler: Makat kanalının içinde gelişir. En sık ağrısız, parlak kırmızı kanama ve dışarı doğru sarkma ile belirti verir.
• Dış hemoroidler: Makatın dış kısmındaki cildin altında bulunur. İçinde pıhtı oluştuğunda aniden başlayan ağrılı ve sert bir şişliğe neden olabilir.

Hemoroid toplumda sık görülen, utanılacak bir yönü olmayan ve çoğu hastada ameliyata gerek kalmadan kontrol altına alınabilen bir sağlık sorunudur [1,2].

Hemoroid hangi belirtilere neden olabilir?

En sık görülen belirtiler şunlardır:

• Dışkılama sırasında veya sonrasında görülen parlak kırmızı kanama
• Tuvalet kâğıdında, dışkının üzerinde veya klozette kan görülmesi
• Dışkılama sırasında dışarı çıkan veya elle hissedilen şişlik
• Makatta kaşıntı, tahriş, yanma veya ıslaklık hissi
• Tam temizlenememe hissi
• Dış hemoroidin içinde pıhtı oluşması durumunda aniden başlayan ağrılı ve sert şişlik

İç hemoroidler çoğunlukla ağrısız kanamaya neden olur. Şiddetli ağrı varsa makat çatlağı, apse veya pıhtılaşmış dış hemoroid gibi başka durumlar da düşünülmelidir.

Hemoroid neden oluşur?

Hemoroid gelişimini kolaylaştırabilecek başlıca etkenler şunlardır:

• Kabızlık ve sert dışkılama
• Dışkılama sırasında uzun süre ıkınma
• Tuvalette gereğinden uzun süre oturma
• Liften fakir beslenme
• Sık ishal veya çok sık dışkılama
• Gebelik
• Fazla kilo
• Yaşla birlikte destek dokularının zayıflaması
• Karın içi basıncını artıran durumlar

Tek başına baharatlı yiyecekler hemoroid oluşturmaz. Ancak bazı hastalarda yakınmaların, özellikle yanma ve kaşıntının artmasına neden olabilir.

Makattan her kanama hemoroid midir?

Hayır. Makattan kanamanın sık nedenlerinden biri hemoroid olsa da makat çatlağı, bağırsak iltihapları, polipler ve kalın bağırsak kanserleri de kanamaya neden olabilir.

Bu nedenle özellikle ilk kez ortaya çıkan, tekrarlayan veya giderek artan kanama “nasılsa basurdur” denilerek geçiştirilmemelidir. Dışkılama alışkanlığında değişiklik, açıklanamayan kilo kaybı, karın ağrısı, kansızlık veya ailede bağırsak kanseri öyküsü varsa değerlendirme geciktirilmemelidir [1].

Tanı çoğunlukla hastanın şikayetlerinin dinlenmesi ve makat bölgesinin muayene edilmesiyle konur. Muayene sırasında dış hemoroidler, pıhtılaşmış şişlikler, makat çatlağı ve diğer olası hastalıklar değerlendirilir.

Gerekli durumlarda:

• Parmakla rektal muayene
• Makat kanalının kısa ve ince bir aletle incelendiği anoskopi
• Rektum veya kalın bağırsağın değerlendirildiği kolonoskopik incelemeler uygulanabilir.

Kolonoskopi her hemoroid hastasında zorunlu değildir. Kanamanın kaynağının açıklanamaması, bağırsak alışkanlığında değişiklik, kansızlık, kilo kaybı, ailede kolorektal kanser öyküsü veya kolorektal kanser taraması gereksinimi bulunması durumunda önerilebilir. Kolonoskopi kararı hastanın yaşı, yakınmaları ve kişisel riskleri birlikte değerlendirilerek verilir [1].

Hemoroid tedavisi herkeste aynı değildir. Tedavi; kanama, ağrı veya sarkma gibi baskın yakınmaya, hemoroidin iç ya da dış olmasına ve hastalığın derecesine göre belirlenir.

Yaşam tarzı değişiklikleri

Belirti veren hemoroidlerde ilk basamak tedavi, dışkının yumuşatılması ve ıkınmanın azaltılmasıdır.

Önerilebilecek önlemler şunlardır:

• Sebze, meyve, kuru baklagil ve tam tahıl gibi lifli besinleri artırmak
• Gerektiğinde hekim önerisiyle lif takviyesi kullanmak
• Sağlık durumuna uygun miktarda su içmek
• Tuvalet ihtiyacını ertelememek
• Dışkılama sırasında fazla ıkınmamak
• Tuvalette uzun süre oturmamak ve telefon kullanmamak
• Düzenli hareket etmek
• Kabızlık veya ishal varsa bunun nedenini araştırmak ve tedavi etmek

Bilimsel çalışmalar, lif tüketiminin artırılmasının hemoroide bağlı genel yakınmaları ve özellikle kanamayı azalttığını göstermektedir [1,3].

Lif miktarı birden değil, gaz ve şişkinliği önlemek için kademeli olarak artırılmalıdır. Kalp veya böbrek hastalığı nedeniyle sıvı kısıtlaması bulunan kişiler, içecekleri sıvı miktarını hekimleriyle görüşmelidir.

Krem, fitil ve oturma banyosu yararlı mıdır?

Krem ve fitiller kaşıntı, yanma ve şişlik gibi yakınmaları kısa süreli olarak azaltabilir; ancak hemoroidi kalıcı olarak ortadan kaldırmaz. Özellikle kortizon veya uyuşturucu madde içeren ürünlerin uzun süre kontrolsüz kullanılması ciltte incelme, tahriş veya hassasiyete neden olabilir.

Ilık suyla yapılan oturma banyosu bazı hastalarda rahatlama sağlayabilir. Suyun çok sıcak olmamasına ve tahriş edici sabun ya da kimyasal ürün kullanılmamasına dikkat edilmelidir.

İlaçların seçimi ve kullanım süresi için hekime danışılması uygundur. Güncel kılavuzlarda bu ürünlerin uzun süreli kullanımını destekleyen güçlü bilimsel kanıt bulunmamaktadır [1].

Ameliyatsız girişimler nelerdir?

Yaşam tarzı değişikliklerine rağmen kanama veya sarkma devam eden iç hemoroidlerde, hastanede yatış gerektirmeyen bazı işlemler uygulanabilir. Bu tedavi seçeneklerinden ayrı ayrı bahsedilecektir.

Lastik bant ligasyonu

İç hemoroidin köküne küçük bir lastik bant yerleştirilir. Kanlanması azalan hemoroid dokusu küçülür ve birkaç gün içinde kendiliğinden düşer.

Güncel ASCRS kılavuzuna göre lastik bant ligasyonu, birinci ve ikinci derece iç hemoroidlerde ve seçilmiş üçüncü derece hastalarda en etkili muayenehane işlemlerinden biridir [1].

İşlemden sonra birkaç gün dolgunluk, baskı hissi veya hafif kanama olabilir. Şiddetli ağrı, ateş, idrar yapamama veya yoğun kanama gelişirse hemen sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Kan sulandırıcı ilaç kullanan hastalar, işlem öncesinde bunu mutlaka hekimlerine bildirmelidir. Bu ilaçlar doktor önerisi olmadan kesilmemelidir.

Skleroterapi

Hemoroid dokusunun içine küçülmesini sağlayan özel bir ilaç enjekte edilir. Özellikle kanamanın ön planda olduğu bazı iç hemoroidlerde tercih edilebilir.

İnfrared koagülasyon

Isı enerjisi kullanılarak hemoroid dokusunun kanlanması azaltılır ve küçülmesi sağlanır. Genellikle küçük ve erken evredeki iç hemoroidlerde uygulanır.

Bu işlemler kısa sürebilir ve çoğu hasta aynı gün evine dönebilir. Ancak hemoroidin büyüklüğüne ve tedaviye verdiği yanıta göre işlemin tekrarlanması gerekebilir.

Pıhtılaşmış dış hemoroid nasıl tedavi edilir?

Dış hemoroidin içinde pıhtı oluştuğunda makat kenarında aniden başlayan, sert ve ağrılı bir şişlik gelişebilir.

Her pıhtılaşmış dış hemoroid ameliyat edilmek zorunda değildir. Ağrının hafiflediği veya üzerinden birkaç gün geçtiği durumlarda ağrı kesici, dışkıyı yumuşatıcı önlemler ve ılık oturma banyosu yeterli olabilir.

Şiddetli ağrısı bulunan ve belirtileri yeni başlayan seçilmiş hastalarda pıhtılı hemoroidin cerrahi olarak çıkarılması daha hızlı rahatlama ve daha düşük tekrarlama olasılığı sağlayabilir. Tedavi kararı, şikâyetlerin süresi ve şiddetine göre hekimle birlikte verilmelidir [1].

Hangi durumlarda ameliyat gerekir?

Cerrahi tedavi şu durumlarda değerlendirilebilir:

• Büyük dış hemoroidlerin bulunması
• İç ve dış hemoroidlerin birlikte ileri derecede olması
• Sürekli dışarıda kalan veya elle geri itilemeyen hemoroidler
• Tekrarlayan ve günlük yaşamı etkileyen kanama
• Ameliyatsız işlemlere rağmen yakınmaların devam etmesi
• Seçilmiş, şiddetli ağrılı pıhtılaşmış dış hemoroidler

Cerrahi Tedavi seçenekleri nelerdir?

Hemoroidektomi

Hemoroid dokularının cerrahi olarak çıkarılmasıdır. İleri dereceli iç ve dış hemoroidlerde en etkili ve kalıcı yöntemlerden biridir. Ameliyatsız işlemlere göre iyileşme dönemi daha ağrılı olabilir; ancak tekrarlama olasılığı genellikle daha düşüktür [1,2].

Hemoroidal arter ligasyonu

Hemoroidlere kan taşıyan damarların bulunarak bağlanmasına dayanır. Bazı hastalarda ameliyat sonrası ağrı daha az olabilir. Ancak klasik hemoroidektomiye göre hemoroidin yeniden ortaya çıkma veya tekrar sarkma olasılığı daha yüksek olabilir [1].

Stapler hemoroidopeksi

Sarkan iç hemoroid dokusunun özel bir aletle yukarı taşınmasını amaçlar. Dış hemoroidleri doğrudan tedavi etmez. Bazı hastalarda ilk dönemde daha az ağrıya neden olabilse de tekrarlama olasılığı ve yönteme özgü riskleri nedeniyle güncel ASCRS kılavuzunda rutin olarak ilk cerrahi seçenek şeklinde önerilmemektedir [1].

Lastik bant ligasyonu, skleroterapi veya infrared koagülasyon sonrasında hastaların çoğu aynı gün evine dönebilir ve kısa sürede günlük yaşamına devam edebilir. Birkaç gün hafif dolgunluk, rahatsızlık veya az miktarda kanama görülebilir.

Hemoroid ameliyatından sonra ilk günlerde ağrı ve dışkılama sırasında hassasiyet beklenebilir. Ağrı kontrolü, dışkının yumuşak tutulması ve kabızlığın önlenmesi iyileşme sürecinin en önemli parçalarıdır.

İşe dönüş süresi uygulanan yönteme ve yapılan işin fiziksel ağırlığına göre değişir. Masa başı çalışan bazı hastalar yaklaşık 1–2 hafta içinde işlerine dönebilir. Fiziksel güç gerektiren işlerde çalışanlarda veya hemoroidektomi sonrasında bu süre 2–4 haftaya uzayabilir. Tam iyileşme birkaç hafta sürebilir.

Aşağıdaki durumlardan biri gelişirse sağlık ekibiyle iletişime geçilmelidir:

• Durmayan veya fazla miktarda kanama
• Giderek artan ya da ilaçlarla kontrol edilemeyen ağrı
• Ateş veya titreme
• İdrar yapamama
• Kötü kokulu akıntı
• Belirgin halsizlik, baş dönmesi veya bayılma

1. Hawkins AT, Davis BR, Bhama AR, ve ark. The American Society of Colon and Rectal Surgeons Clinical Practice Guidelines for the Management of Hemorrhoids. Diseases of the Colon & Rectum. 2024;67(5):614–623. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38294832/
2. van Tol RR, Kleijnen J, Watson AJM, ve ark. European Society of ColoProctology: Guideline for Haemorrhoidal Disease. Colorectal Disease. 2020;22(6):650–662. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32067353/
3. Alonso-Coello P, Mills E, Heels-Ansdell D, ve ark. Fiber for the Treatment of Hemorrhoids Complications: A Systematic Review and Meta-analysis. American Journal of Gastroenterology. 2006;101(1):181–188. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16405552/
4. National Institute for Health and Care Excellence. Haemorrhoids: Management. NICE Clinical Knowledge Summaries. https://cks.nice.org.uk/topics/haemorrhoids/management/management/